Балалар сәләмәт үҫһен

Табип-педиатр, диетолог, Республика йәмғиәт сәләмәтлеге һәм медицина профилактикаһы үҙәгенең медицина профилактикаһы буйынса ойоштороу-методик ярҙам күрһәтеү бүлеге мөдире Зилә Исмәғилева балаға нисек ярҙам итергә һәм уларҙы көндәлек тормоштоң бер өлөшө итергә кәрәклеге хаҡында һөйләне.

-Баланың сәләмәт туҡланыу ғәҙәттәрен нисек формалаштырырға?

-Сәләмәт ғәҙәттәр тәү сиратта ғаиләлә формалаша. Бала өлкәндәр өлгөһөнә эйәрә, шуға күрә ата-әсәләрҙең үҙҙәренең дә даими туҡланыуы, файҙалы аҙыҡ-түлек ҡулланыуы мөһим.

Балаларҙы туҡландырыу буйынса төп ҡағиҙәләр:

• режимды үтәү, көнөнә яҡынса 4-5 тапҡыр ашау;
• баланы ашарға мәжбүр итмәү;
• төрлө аҙыҡ-түлек, шул иҫәптән йәшелсә, емеш-еләк, балыҡ, ярма һәм ҡуҙаҡлы культуралар тәҡдим итергә;
• тәм-томдарҙы “тыйылған емеш”кә әйләндермәҫкә;
• туҡланыуҙы еңелсә тамаҡ ялғауҙар менән алмаштырырға ярамай;
• баланы татлы эсемлектәр түгел, ә һыу эсергә өйрәтеү.

-Мәктәп уҡыусыһының туҡланыуын нисек ойошторорға?

-Уҡыусыларға иртәнге, төшкө һәм киске аш, шулай уҡ 1-2 тапҡыр еңелсә тамаҡ ялғап алыу кәрәк. Иртәнге ашты туҡлыҡлы итеү, ҡатмарлы углеводтар һәм аҡһым сығанаҡтарын: мәҫәлән, бутҡа, йомортҡа, эремсек, тәбиғи йогурт, икмәк һәм емеш-еләкте индереү, көн дауамында етерлек һыу эсеү мөһим.

-Бала көнөнә күпме ваҡыт хәрәкәттә булырға тейеш?

-6-17 йәшлек балаларға һәм үҫмерҙәргә көнөнә кәмендә 60 минут физик әүҙемлек тәҡдим ителә. Был атлап йөрөү, хәрәкәтле уйындар, велосипедта йөрөү, йөҙөү, бейеү, спорт менән шөғөлләнеү йәки әүҙем йөрөү булыуы мөмкин.

Шул уҡ ваҡытта педиатр бөтә йөкләмәне бер юлы үтәү мотлаҡ түгел, тип өҫтәй. Баланың дәрестәр, өйҙәге шөғөлдәр ваҡытында даими рәүештә тәнәфес яһауы мөһим.

- Баланың сәләмәт йоҡоһо ниндәй булырға тейеш?

-Йоҡо режимын үтәргә, йәғни бер үк ваҡытта йоҡларға ятырға һәм торорға кәрәк. Бүлмәне елләтеү һәм унда уңайлы температураны һаҡлау яҡшы йоҡлауҙы тәьмин итәсәк. Баланы кискелек дәрестәргә ултыртырға ярамай, ә һуңғы ашауҙы йоҡлар алдынан 2-3 сәғәт алдан планлаштырыу яҡшыраҡ. Телефон, планшет һәм компьютер ҡулланыуҙы йоҡлар алдынан бер сәғәт алдан туҡтатыу, ә гаджеттарҙы йоҡо бүлмәһендә йәки карауат янында тотмау яҡшы. Сағыу экран һәм эмоциональ контент йоҡлап китеүҙе ҡыйынлаштыра һәм йоҡо сифатын түбәнәйтә.

• 4-12 айлыҡ сабыйҙарға 12-16 сәғәт, шул иҫәптән көндөҙгө йоҡо;
• 1-2 йәшлек балаларға - 11-14 сәғәт;
• 3-5 йәшлек балаларға - 10-13 сәғәт;
• 6-12 йәшлек балаларға - 9-12 сәғәт;
• 13-18 йәшлек үҫмерҙәргә 8-10 сәғәт йоҡларға тәҡдим ителә.

-Уҡыу, өҫтәмә дәрестәр, ял һәм йоҡо араһында балансты нисек һаҡларға?

-Баланың дәрестәргә һәм түңәрәктәргә генә түгел, ә уйнарға, аралашырға, саф һауала йөрөргә һәм йоҡоға ла ваҡыты булырға тейеш. Баланы бер юлы күп һанлы секцияларға яҙырға ярамай. Әгәр бала һәр ваҡыт арыһа, ярһыһа, насар йоҡлаһа йәки дәрестәргә ҡыҙыҡһыныуын юғалтһа, йөкләмәне яңынан ҡарарға кәрәк.

-Баланың психоэмоциональ именлеген тәьмин итеү өсөн ата-әсәләр нимә эшләй ала?

-Табипҡа баланың психологик торошона иғтибар итергә һәм стресс билдәләрен ваҡытында күрергә кәрәк. Баланың ярһыу, илаҡ (мыжыҡ) булыуы йәки үҙ-үҙенә йомолоуы, йоҡо һәм аппетитының боҙолоуы, уҡыу сифатының түбәнәйеүе, мәктәпкә барырға теләмәүе баланың стресс кисереүенә күрһәтә. Был осраҡта ата-әсәләргә көн һайын тыныс тонда һөйләшеү өсөн ваҡыт табыу, баланы иғтибар менән тыңлау, уға ярҙам итеү, башҡа балалар менән сағыштырмау, кисерештәрен аңлау, шулай уҡ йоҡо, туҡланыу һәм ял итеү режимын үтәү, мәктәп тормошо менән артыҡ контролһеҙ ҡыҙыҡһыныу мөһим, кәрәк булғанда профессиональ ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мөмкин.

-Нисек профилактик тикшереүҙәр баланың һаулығын һаҡларға ярҙам итә?

-Ваҡытында медицина тикшереүе үтеү ауырыуҙарҙы һәм хәүеф факторҙарын иртә стадияла асыҡларға, тейешле дауалауҙы ваҡытында башларға һәм баланың һаулығын һаҡлау өсөн саралар күрергә мөмкинлек бирә.

Бала өсөн сәләмәт йәшәү рәүеше - ул ҡәтғи сикләүҙәр системаһы түгел, ә бөтә ғаиләнең ябай көндәлек ғәҙәттәре. Дөрөҫ туҡланыу, физик әүҙемлек, йоҡо режимы, психологик торошҡа иғтибар һәм даими профилактик тикшереүҙәр сәләмәтлекте һаҡларға һәм баланың гармониялы үҫеше өсөн шарттар булдырырға ярҙам итә. Әлбиттә, бында ата-әсәләрҙең шәхси өлгөһө мөһим роль уйнай.

Арина РАФИҠОВА, Республика йәмғиәт сәләмәтлеге һәм медицина профилактикаһы үҙәгенең йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгесе.